Snimci sa protesta, javnih okupljanja i političkih događaja poslednjih godina postali su jedan od osnovnih načina na koji građani dolaze do informacija. Telefoni su gotovo uvek uključeni, događaji se beleže iz različitih uglova, a društvene mreže omogućavaju da snimak za nekoliko minuta stigne do velikog broja ljudi.
Međutim, činjenica da je neki događaj snimljen ne znači nužno da je javnost dobila i njegov kontekst. Naprotiv, što je veća količina dostupnog materijala, veći je prostor za selekciju, montažu i različita tumačenja.
Upravo je kontekst, prema Subotiću, jedna od ključnih stvari koja se gubi kada se informisanje preseli iz profesionalnih medija na društvene mreže.
„Kada govorimo o nasilju, ali i o bilo kojoj drugoj temi, kontekst, odnosno ono što se dogodilo pre ili čak nakon događaja, ako retrospektivno govorimo o nekom događaju, izuzetno je bitan za vesti. Problem je što je građanima u poslednje vreme izuzetno opalo poverenje u medije”, navodi on.
Kaže da su upravo tradicionalniji mediji bili ti koji su stavljali stvari u kontekst.
„Sada imamo veliki rast građanskog novinarstva: svi su sa svojim telefonima na protestima i različitim događajima i svi pokušavaju da prenesu ono što vide. Međutim, među tim ljudima je malo onih koji su obučeni kao novinari i zbog toga dolazi do situacija u kojima vidimo dekontekstualizovane snimke koji se vrte po društvenim mrežama“, objašnjava Subotić.
Problem, međutim, nije samo u građanima koji beleže događaje. Subotić ukazuje i na drugu stranu – medije koji prema njegovom tumačenju svesno koriste isti princip selekcije kako bi određeni događaj predstavili u skladu sa političkom ili ideološkom pozicijom.
„S druge strane, imamo i one medije koji se predstavljaju kao mediji, a zapravo su propagandna mašinerija koja to namerno radi, odnosno namerno dekontekstualizuje stvari. U monitoringu koji sprovodi FakeNews Tragač, a koji se odnosi na dezinformacije u predizbornoj kampanji, vidimo da je dominantan način na koji se manipuliše upravo iskrivljavanje različitih citata. To se radi tako što se različiti snimci određenih sagovornika seku tako da se kontekst njihovih izjava promeni“, kaže Subotić.
Selekcija kao ključni alat
Kod video-snimaka postoji privid neposrednosti: kamera je zabeležila događaj i gledalac ima osećaj da ono što vidi predstavlja činjenicu. Ali svaki snimak je nužno ograničen trajanjem, uglom kamere, izborom trenutka u kojem je snimanje počelo i trenutka u kojem je prekinuto.
Još veći uticaj ima odluka o tome koji će deo snimka biti objavljen.
Tako se isti događaj može prikazati kao čin agresije, reakcija na prethodnu provokaciju ili izolovani incident koji nema veze sa onim što mu je prethodilo. U svim slučajevima gledalac može gledati autentičan snimak, ali iz njega dobiti potpuno različitu priču.
Subotić upravo u selekciji vidi jedan od najvažnijih elemenata medijskog oblikovanja slike o događaju.
„Kada govorimo o nasilju, incidentima i provokacijama, guranju, otimanju predmeta i sličnim situacijama, selekcija je svakako jedna od najbitnijih stvari. U različitim medijima pojavljuju se dijametralno suprotne slike onoga što se zaista dogodilo. Mi već duže od dve godine živimo u ekstremno polarizovanom društvu, a i pre toga smo živeli u polarizovanom društvu. Sada, kada građanin gleda jedne medije, može da vidi jednu sliku događaja, a kada gleda druge medije, može da vidi sasvim drugu sliku“, ističe.
Posledica takvog medijskog okruženja nije samo različito tumačenje pojedinačnih događaja. Ono utiče i na odnos građana prema samim medijima.
Ako gledalac više puta primeti da različiti mediji koriste različite delove istog događaja, poverenje u mogućnost medija da događaj predstavi celovito može dodatno da opadne. Istovremeno, raste privlačnost društvenih mreža kao mesta na kojem građani navodno mogu „sami da vide šta se dogodilo“.
Muzika preko snimka kao signal za oprez
Kao ilustraciju problema Subotić navodi snimke koji su se pojavili nakon incidenta između gradonačelnika Beograda Aleksandra Šapića i odbornice opozicione pokreta „Kreni promeni“ Tanje Mićić.
Prema njegovom zapažanju, različite strane objavljivale su različite snimke događaja, odnosno njegove delove, koji su publici nudili različite interpretacije.
Posebno mu je, kako kaže, bilo indikativno kada je preko snimka dodata muzika, čime je onemogućeno da se čuje razgovor učesnika.
„Slična stvar se, sumnjam, desila i kada govorimo o snimcima koji su plasirani vezano za napad gradonačelnika Šapića na lokalnu odbornicu u Beogradu iz Kreni promeni. Primetio sam da neke snimke plasiraju iz Kreni promeni, dok se drugi pojavljuju na prorežimskim portalima. Kada pogledate određene snimke sa prorežimskih portala koji treba da dokažu da je Šapić zapravo bio samo jako isprovociran, vidite da u pozadini ide neka muzika, iako se jasno vidi da ljudi razgovaraju. Čim građani vide da se čuje muzika, a neko im preko snimka sugeriše određeni zaključak, to može biti signal da onome ko je plasirao snimak nije odgovaralo da se čuje šta se zapravo govori“, kaže Subotić.
Od snimka do priče i o poverenju i paradoksu društvenih mreža
Problem sa dekontekstualizovanim snimcima nije samo u tome što gledalac može propustiti neki detalj. Mnogo je važnije to što se od ograničenog materijala može napraviti celovita priča.
Ako se prikaže samo trenutak fizičkog kontakta, izostaje ono što mu je prethodilo. Ako se prikaže samo reakcija jedne osobe, ne vidi se šta je izazvalo reakciju. Ako se iz dužeg iskaza izdvoji jedna rečenica, moguće je promeniti značenje čitave izjave.
Isto važi i za zvuk. Muzika, komentar, tekst preko videa ili naslov mogu usmeriti pažnju publike prema određenom tumačenju, iako sam snimak možda ne potvrđuje zaključak koji mu je pridružen.
Subotić zato naglašava da problem nije u samom postojanju snimaka građana, već u načinu na koji se oni koriste.
„Ono što je problem jeste to što građani sve više pokušavaju sami da prenesu stvari, ali istovremeno nemamo dovoljno ljudi koji su obučeni da prepoznaju šta je važno za kontekst. A kada tome dodamo medije koji određeni događaj selektuju tako da odgovara njihovoj ideologiji ili politici, dobijamo situaciju u kojoj isti događaj može izgledati potpuno drugačije u zavisnosti od toga gde ga gledate. Prikazuje se ono što odgovara određenoj ideologiji i politici određenog medija, a ne prikazuje se ono što joj ne odgovara.“
Pad poverenja u tradicionalne medije često se navodi kao razlog zbog kojeg građani sve više informacije traže na društvenim mrežama. Međutim, društvene mreže ne uklanjaju problem medijske selekcije, one ga samo decentralizuju.
Umesto nekoliko urednika koji odlučuju šta će biti objavljeno, sada hiljade korisnika, stranica, influensera, političkih aktera i medija svakodnevno biraju šta će njihovoj publici biti prikazano. U tom smislu, korisnik društvenih mreža nije nužno izložen većoj količini konteksta. Može biti izložen većem broju međusobno suprotstavljenih isečaka.
„Zbog toga su građani toliko prestali da veruju medijima i sve više se oslanjaju na društvene mreže. Ali ja zauzimam poziciju da su mi mediji izuzetno bitni upravo zbog tog konteksta. Mediji koji rade na adekvatan način daju kontekst i stvaraju priče onako kako priče treba da se stvaraju, a ne da nude samo needitovane snimke iz kojih lako mogu da se izvlače konteksti i dodaju nove interpretacije“, zaključuje Subotić.
A.Đ.
