Do prave ekspanzije ovog žanra je došlo šezdesetih godina, kada je snimljen čak 81 film sa partizanskom tematikom, a kasnije su se izdvojili filmovi koji su bili akcioni ili spektakli. Ipak, šezdesete su otvorile vrata tzv. „olovnim sedamdesetim“, sa čistkama unutar redova Saveza komunista Jugoslavije (obračun sa „liberalima“) i buđenjem nacionalizma u Hrvatskoj za vreme „maspoka“. Uprkos krizi filmske produkcije, period sedamdesetih je bio plodan za partizanske filmove i oni su brzo dostigli kultni status.
Treba istaći da su pre svega partizanski spektakli bili visokobudžetni u pogledu produkcije i angažovanja velikih glumačkih imena, da su scene bitaka grandiozne i spektakularne, da je angažovan veliki broj statista, pogotovo pripadnika Jugoslovenske narodne armije (JNA) i da sve to nije bilo moguće bez pomoći države. Državna preduzeća takođe su imala značajnu ulogu u finansijskoj podršci snimanju takvih filmova.
Podloga su bili istorijski događaji, ali se nije dosledno sledio njihov tok, već je tu bilo umetničke slobode ili neke vrste cenzure zbog tadašnjih političkih prilika. Ne treba ispustiti iz vida ni ideološku dimenziju, jer ovi filmovi nisu opisivali obične događaje, nego velike ratne operacije.
Vrednosti koje su promovisali partizanski filmovi bile su, između ostalih, antifašizam, humanizam, kolektivizam, multietičnost, solidarnost, požrtvovanje i odbrana zemlje od neprijatelja, pri čemu se one mogu podvući pod ideju bratstva i jedinstva, koja je bila vodeći princip jugoslovenske posleratne međuetničke politike. U ovom tekstu ćemo videti na koji način su neke od tih vrednosti bile prikazane, dajući najpoznatije primere.
„Kozara“ – prvi partizanski ep
Film iz 1962. godine u režiji Veljka Bulajića, „Kozara“ je bila višestruko nagrađena i veoma gledana. Radnja ovog filma bazirana je na istorijskom događaju – borbi Drugog krajiškog partizanskog odreda protiv nemačkih i ustaško-domobranskih snaga na Kozari tokom leta 1942. godine sa ciljem da se izvuku iz obruča i spasu stanovništvo. Vredan je podatak da se među konsultantima našao i čuveni pesnik Skender Kulenović, učesnik bitke na Kozari i autor potresne poeme „Stojanka majka Knežopoljka“. Između ostalih, stanovništvo Kozare i Potkozarja, preživeli učesnici bitke i pripadnici JNA i Ratnog vazduhoplovstva dali su svoj doprinos tokom snimanja ovog filma.
Na početku filma pominje se da su borci Drugog krajiškog odreda pružili jak otpor i neprijatelju naneli velike gubitke kod Prijedora, ali da su morali da napuste grad. Sa 3500 boraca, zajedno sa ranjenicima i izbeglim civilima, komandant Vukša (Bert Sotlar) ima težak zadatak da se probije sa Kozare. Lik Vukše je verovatno jednim delom baziran na ličnosti zamenika komandanta Drugog krajiškog odreda Josipa Mažara Šoše, koji je imao značajnu ulogu u odbijanju neprijateljskih udara na Kozari. Ovo nije bila jedina operacija na području Bosne i Hercegovine tokom leta 1942. godine, ali je bila veoma dramatična, s obzirom da su partizanske snage bile brojčano slabije u odnosu na snage okupatora.
U „Kozari“ su prikazane scene negovanja discipline i humanizma u partizanskim redovima. Takva je scena u kojoj borci i borkinje polažu partizansku zakletvu. Prijateljstvo i osećaj pripadnosti partizanima su jačali moral te vojske, jer su se borci borili ne samo protiv neprijatelja, već i jedni za druge. Humanizam kao vrednost ogleda se u tome da probijanje obruča ne može biti izvedeno bez spasavanja ranjenika i civilnog stanovništva. Taj motiv je prisutan u većini partizanskih filmova i on daje jasnu poruku – kolektiv je važniji od pojedinca. Da je „Kozara“ partizanski ep dokazuje nam ilustracija jedinstva boraca i izbeglica, njihove neraskidive volje i akcije i same tematike stradanja.
Uočljiv je pozitivan prikaz seljaka kao hrabrih, poštenih i požrtvovanih ljudi koji su bezrezervno prihvatili da se pridruže partizanima. Takvi su likovi Mitra (Ljubiša Samardžić) i Šorge (Velimir Bata Živojinović). To nisu bili bogati seljaci (kulaci) koji su smatrani klasnim neprijateljima, već siromašni koji su mogli da postanu partizani. Jedan od osnovnih elemenata skoro svakog partizanskog filma jeste multietničnost i učešće žena u borbama. U „Kozari“ je multietničnost oličena u vezi Ahmeta (Mihajlo Kostić) i Zlate (Tamara Miletić).
S druge strane, žene imaju sporednu ulogu u filmu. Lik Zlate je ubijen, dok Milja (Milena Dravić) pokazuje hrabrost kada Nemcima priznaje da je komunistkinja. Istorijski gledano, žene u partizanskom pokretu imale su dvostruku ulogu – bile su bolničarke ili su direktno učestvovale u borbama. Vrh Komunističke partije Jugoslavije (KPJ) je shvatio da bez uključivanja žena borba neće biti uspešna, pa se do sredine 1942. godine povećao broj žena u partizanskim jedinicama i to su uglavnom bile devojke iz seoskih krajeva.
Jedan od najvažnijih elemenata partizanskih filmova jeste i muzika, za koju muzikološkinja Ana Đorđević piše da „na svoj način doprinosi autentičnosti i vernom prikazivanju istorijskih događaja kojem se težilo“. Tako u „Kozari“ narod posle polaganja zakletve peva pesmu „Oj Kozaro“ koja se razvija u kozaračko kolo, što je takođe i korišćenje topografskih asocijacija. Uz to, u sceni pred odlučujuću bitku, Vukša uz pratnju usne harmonike peva pesmu „Si me quierres escribir“ („Ako želiš da mi pišeš“) na srpskohrvatskom, pa onda na španskom. Na taj način se gledaocu stavlja do znanja da je Vukša učestvovao kao dobrovoljac u Španskom građanskom ratu, izuzetno značajnom događaju za komunistički pokret. Kao što je poznato, većina istaknutih partizanskih komandanata borila se u Španskom građanskom ratu i to iskustvo im je poslužilo i u borbi protiv okupatora na prostoru Jugoslavije.
Pošto se partizanski spektakli bave ofanzivama okupacionih snaga, treba pomenuti i sliku neprijatelja. „Kozara“ je poznata po scenama u kojima su prikazani zločini okupatora (streljanje), teranje naroda u logore stavljanjem u kamione, kao i njihovo oslobađanje od strane partizana. Scene nemačke avijacije koja je nemilosrdno gađala civilne položaje su prisutne u svim ratnim spektaklima, pa je to slučaj i sa ovim filmom. Nemci su dehumanizovani, naročito u scenama noćnih borbi „prsa u prsa“. Čitava scenografija pokazuje haos koji nastaje kada se sukobe dve vojske. Od ostalih neprijateljskih snaga prikazane su ustaše i domobrani, pri čemu se ustaše na početku filma zverski ponašaju prema stanovništvu. Iako su na Kozari delovale i četničke snage, zanimljivo je da se u filmu pojavljuje samo jedan četnik (Miloš Kandić), ali njegova funkcija nije naročito značajna.
„Bitka na Neretvi“ – sukob Davida i Golijata
Godine 1969. jugoslovenska publika je imala priliku da gleda „Bitku na Neretvi“, još jedan film Veljka Bulajića. Poznat po svojoj ambicioznosti, grandioznosti, angažovanju velikih glumačkih imena iz inostranstva, učešću velikog broja statista (uglavnom pripadnika JNA koji su imali i ulogu pomoćnih radnika) i spektakularnim scenama borbi, ovaj film je i danas veoma značajan. „Bitka na Neretvi“ bila je emitovana u 84 države i nominovana je za Oskara za najbolji strani film.
Bulajićevo epsko ostvarenje se najviše fokusira na operaciju Weiß II (Belo), koja se vodila protiv partizanske slobodne teritorije od Drvara do Neretve (Bihaćka republika) tokom zime 1943. godine. U okviru te operacije najpoznatiji okršaj sa neprijateljskim snagama bila je čuvena „bitka za ranjenike“, kada su se vodile borbe za Prozor, Jablanicu, Konjic, Gornji Vakuf i druga mesta. Koliko je ta bitka bila monumentalna pokazuje i poruka vrhovnog komandanta Josipa Broza Tita kao najavna špica: „Na Neretvi u okupiranoj Evropi vodili smo jednu od najslavnijih i najhumanijih bitaka – bitku za ranjenike. Tu se rješavala sudbina revolucije, tu je pobijedilo bratstvo i jedinstvo naših naroda.“ O samoj slojevitosti filma govore i određene asocijacije na dve biblijske priče. Prva bi bila asocijacija na priču o Davidu i Golijatu, što bi značilo da su partizani kao slabija strana pobednici u odnosu na okupatorsku silu. Drugo, film se takođe može posmatrati i kao svojevrsna adaptacija priče o Mojsiju (Tito) koji izbavlja narod (partizani sa ranjenicima) iz egipatskog ropstva (neprijateljski obruč), razdvojivši Crveno more (rušenje mosta na Neretvi).
No, kao što se nije pojavio u „Kozari“, Tito se nije pojavio ni u „Bici na Neretvi“. Zašto? Pre svega, on je duhovno prisutan (kroz izdavanje naređenja), iako njegov lik vidimo na poternici koju lepe ustaše kada ulaze u Prozor. Može se takođe reći i da je razlog za izostavljanje Tita kao filmskog lika taj što su tvorci pokušali da prikažu oružanu borbu u velikoj meri kao narodnu, bez preteranog isticanja ključnih aktera. Veljko Bulajić je čak jednom prilikom izjavio kako je Titu rekao da bi mu njegova pojava u filmu kao umetničkom delu smetala i da bi izgledalo kao da se film snima isključivo zbog njega, sa čime se Tito složio i obećao podršku tokom snimanja.
U filmu je prikazano čuveno rušenje mosta na Neretvi, što je izvedeno po Titovom naređenju. Time se ovaj čin pretvorio u legendu, na šta se kritički osvrnuo Konstantin Koča Popović, komandant Prve proleterske brigade: „Na kraju krajeva, cela ta stvar logički je apsurdna: ko je tada, u tadašnjim ratnim uslovima, uz tako oskudne tehničko-inženjerske snage mogao izvesti operaciju takve delikatnosti: da miniranjem sruši most a da njegov kostur ostane u položaju pogodnom za prebacivanje ljudi i opreme preko plahovite reke takoreći usred zime? Stručnjaka koji bi mogli da pripreme i izvedu takvu pirotehničku operaciju sigurno nismo imali u to vreme. Jedina namera je, nema sumnje, bila da se most potpuno onesposobi. Siguran sam, u svakom slučaju, da nije bila u pitanju neka promišljena ’varka’. Ali tu, izgleda, deluje logika nekontrolisane nesamokritičnosti. Jer, kad su takva tumačenja uzela maha kao omamljiva legenda, ona više nisu mogla biti obuzdana, pa nije isključeno da su i oni koji su legendu lansirali i doterivali počeli iskreno verovati da ona odgovara istorijskoj istini.“
Kolektiv je za Bulajića bio glavni akter, a ne pojedinac. U filmu se ne pominje čak ni KPJ, što znači da se izbegavala direktna politička propaganda. Svakako se pojavljuju istaknuti likovi poput Stoleta (Velimir Bata Živojinović), artiljerca Martina (Sergej Bondarčuk) i minera Vlade (Jul Briner/Yul Brynner), ali oni se ne ističu u odnosu na druge borce. Treba reći da je angažovanje velikih glumačkih imena poput Bondarčuka, Brinera i Orsona Velsa (Welles) bilo u skladu sa internacionalizmom koji je jedan od elemenata socijalističke ideologije. To takođe može da ukazuje i na politiku Jugoslavije kao zemlje koja se nije uplitala u blokovske podele, već je održavala diplomatske veze i sa Istokom i sa Zapadom.
U „Bici na Neretvi“ imamo i predstave jugoslovenstva. Karakteristična je scena u kojoj Crnogorac Novak (Ljubiša Samardžić) peva pesme „Pod Lovćenom“ i „Oj svijetla majska zoro“, na šta se Stipe (Boris Dvornik) nadovezuje sa „Nas dva brata skupa ratujemo“, pa se sve završava narodnim kolom (moravcem). Isto tako, miner Vlado svira kozaračko kolo na harmonici. Ipak, „Bitka na Neretvi“ je najpoznatija po sceni u kojoj Šumadinac (Stojan Aranđelović) uz harmoniku peva revolucionarnu pesmu „Padaj silo i nepravdo“, pa mu se pridružuju i ostali koji „obrazuju“ hor. Pesma borcima daje neverovatnu snagu i artiljerija pod komandom Slovenca Martina ne prestaje sa paljbom.
S obzirom da se film bavi „bitkom za ranjenike“, očigledan je i martirološki obrazac. U tom smislu, ranjenici su žrtve zbog svog teškog položaja i o njima ne odlučuje pojedinac. Film prikazuje raspravu o tome šta treba činiti sa ranjenicima, gde je na kraju odlučeno da se ne ostave na milost i nemilost neprijatelju, jer je njihov život najvažniji. Sem martirološkog obrasca, ovde imamo i motiv solidarnosti sa onima koji nisu bili sposobni za borbu. Pored ranjenika, pažnja je usmerena i na tifusare, koji su predstavljali veliki problem za partizane. O tome piše lekar Gojko Nikoliš u knjizi „Korijen, stablo, pavetina“: „Što se zaraznih bolesnika tiče, tu smo bili na najvećoj muci. Ako ih pokrenemo, rizik od opšte epidemije pjegavca biće ogroman, ali, s druge strane, na Mliništu nije bilo apsolutno nikakvih uslova za njihovo preživljavanje, ni krova nad glavom, ni hrane, a četnici su sa svih strana, ne računajući i Nijemce.“
Što se tiče slike o neprijatelju, u „Bici na Neretvi“ su oni predstavljeni šaroliko. Italijani su, prema sociologu Nemanji Zvijeru, predstavljeni gotovo neutralno, dok filmski kritičar Milutin Čolić smatra da su oni idealizovani. U filmu se pojavljuje i italijanski vojnik Mikele (Michele) Riva (Franko Nero/Franco Nero) koji je prešao na partizansku stranu i poginuo u borbi. S druge strane, ustaše se kratko pojavljuju u filmu, ali su prikazane kao veoma okrutne (naročito u scenama vešanja). Za razliku od „Kozare“, Nemci ne deluju toliko dehumanizovano, čak im je kao neprijatelju data prilika da se pokažu dostojanstveno, premda se na početku filma naglašava direktiva nacističkog vođe: „Hitler je naredio: bez milosti! Ne hvatajte zarobljenike.“ Njihova brutalnost ilustrovana je scenama bombardovanja škole i bolnice sa ranjenicima. No, posebna pažnja je posvećena četnicima. Oni su prikazani kao nedisciplinovana vojska, sa ratničkim pokličima koji podsećaju na Indijance u vesternima. Spektakularna borba partizana protiv četnika pri kraju filma je simbolično pokazala da je pokret Dragoljuba Mihailovića doživeo težak poraz.
„Sutjeska“ – Titov favorit
U režiji Stipe Delića, asistenta Veljka Bulajića na snimanju „Bitke na Neretvi“, „Sutjeska“ iz 1973. je takođe bila među najskupljim projektima jugoslovenske kinematografije. Film govori o operaciji „Schwarz“ (Crno), odnosno slavnoj bici na Sutjesci, o čemu smo već pisali na Mašini. Scenario za film je napisao Branimir Šćepanović, a kao saradnici su navedeni, između ostalih, Sergej Bondarčuk, Miljenko Smoje i Viktor Kučan. Konsultant za istorijske događaje bio je Vlado Šegrt, koji je sa Desetom hercegovačkom udarnom brigadom učestvovao u bici na Sutjesci.
„Sutjesku“ je lično favorizovao Tito, koji je burno reagovao zbog loše materijalne podrške u republikama (sa izuzetkom Bosne i Hercegovine), te je prokomentarisao: „Kada mi bacamo pare u mnoge stvari koje nisu važne. A ovdje je historijska jedna stvar gdje prelaze preko toga.“ Politički uticaj na film bio je evidentan i po tome što je jugoslovenski predsednik čak i dao neke sugestije u vezi sa određenim scenama. Čak ni izbor velškog glumca Ričarda Bartona (Richard Burton) za glavnu ulogu nije bio slučajan, jer je on već glumio harizmatične vojskovođe poput Aleksandra Velikog i Marka Antonija i verovatno se očekivalo da zablista i u ulozi Tita.
Ipak, film se bavi ne samo Titovom sudbinom, nego i sudbinom drugih likova poput Barbe (Bert Sotlar) koji u ratu gubi svoja četiri sina ili Nikole (Velimir Bata Živojinović) kome u toku borbe umire supruga, bolničarka Vera (Milena Dravić). Treba pomenuti i Savu Kovačevića, legendarnog komandanta Treće udarne divizije, koga igra maestralni Ljuba Tadić. U „Sutjesci“ je lik Save humanizovan, pa iako je dočarana njegova herojska snaga, vidimo ga kao čoveka koji pokazuje brigu prema drugim borcima i ranjenicima.
Principi internacionalizma su prisutni u „Sutjesci“, ali daleko manje nego u „Bici na Neretvi“, pa su se tako pored Bartona našli i grčka glumica Irena Papas (Irene Papas) i nemački glumci Anton Difring (Anton Diffring) i Ginter Majsner (Günter Meisner). Difring se kratko pojavljuje kao general-pukovnik Aleksandar Ler (Alexander Löhr), a Majsner je igrao generala Rudolfa Litersa (Rudolf Lüters).
Muziku za ovaj film komponovao je slavni grčki kompozitor Mikis Teodorakis (Theodorakis). Korišćen je simfonijski orkestar sa duvačkim instrumentima, a partizanska pesma „Po šumama i gorama“ se čuje u uvodnoj špici i nju bez teksta izvodi muški hor i orkestar. Koncept jugoslovenstva imamo u scenama sa Srbinom Nikolom i Dalmatincem Ivanom (Boris Dvornik) koji su dobri prijatelji. Kada Ivan umire, Nikola peva njegovu omiljenu pesmu „Jedan mali brodić“.
Pored toga, koncept jugoslovenstva je oličen i u sceni u kojoj partizani igraju kolo i pevaju „Druže Tito naše desno krilo, da te nije ne bi ni nas bilo“, čime se direktno slavi i kult Josipa Broza Tita. Zašto je tako? Film je nastao u nepovoljnim okolnostima za jugoslovensku federaciju, kada se partijski vrh obračunavao sa „liberalima“ u Srbiji i sa nacionalističkim elementima u Hrvatskoj. Stoga je sociolog Todor Kuljić u pravu kada piše da je Tito problem nacionalno izmešanog dela Balkana pokušavao da reši „komunističkom internacionalističkom ideologijom (koja je neutralizovala versku podeljenost stanovništva), federacijom ravnopravnih nacija, jednopartijskim režimom i svetovnom nadnacionalnom harizmom razuma partije i njenog vođe.“ Te vrednosti se na neki način provlače i kroz Delićev film.
Kada je reč o predstavi neprijatelja, za razliku od „Bitke na Neretvi“, Nemci su u „Sutjesci“ prikazani kao čisto zlo. Napadi avijacije, pešadije i jedinica sa psima na partizane i ranjenike pokazuju koliko su bezobzirni i da bespogovorno slede naređenja da se „ubije sve što diše“. Posebno je zanimljiva scena u kojoj Nemci, prikazani s leđa, slušaju nacističku himnu „Die Fahne Hoch“ („Podignite zastavu visoko“), dok gore vatre. Ta scena pokazuje i njihovu bezličnost, u poređenju sa partizanima kod kojih se vide zabrinuta lica. Od ostalih snaga okupatora, kratko su prikazani Italijani i Bugari.
U „Sutjesci“ s druge strane nema četnika, iako je u Crnoj Gori delovala jedinica od 4000 ljudi. Možemo pretpostaviti da im tvorci filma nisu pridavali nikakav značaj, jer je njihova uloga u bici na Sutjesci ionako bila marginalna. Takođe nisu prikazane ni ustaše, niti se spominju u sceni u kojoj Ler i Liters nadgledaju jedinice iz aviona. Mogući razlog zašto nema ustaša u „Sutjesci“ je upravo kontekst u kojem se snimao film. U tom smislu, indikativna je poruka koja se nalazi na kraju filma, a koja je u stvari citat iz Ustava SFRJ: „Niko nema pravo da potpiše ili prizna kapitulaciju ili okupaciju Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije ili pojedinog njenog dela.“
„Užička republika“ – film o ljudskim sudbinama
Film Živorada Žike Mitrovića „Užička republika“ iz 1974. godine govori o oslobođenoj partizanskoj teritoriji koja se prostirala od obronaka Zlatibora i Uvca do Save i Beograda, od Drine do Ibra, graničeći se sa Sandžakom, Sremom i istočnom Bosnom. Naziv ove teritorije potiče od kvislinga, a kasnije se pojavio i u sovjetskoj štampi. Žika Mitrović je bio scenarista vestern stripova i čitao je filmske časopise sa Zapada, ali se ovim filmom približio „Bici na Neretvi“ i „Sutjesci“. U filmu su učestvovali uglavnom domaći glumci, iako se pregovaralo i sa glumačkim zvezdama poput Šona Konerija (Sean Connery), Olivera Rida (Oliver Reed) i Širli Meklejn (Shirley MacLaine). Vredan pomena je podatak da je među scenaristima filma bio pisac Arsen Diklić.
Mitrovićev film se više bavi političkim prilikama u Srbiji 1941. godine, a akcija je tek u drugom planu, premda je „Užička republika“ puna spektakularnih scena. Ipak, film je hteo da pokaže da je relativno normalan život moguć i na teritoriji pod kontrolom partizana. Borci demokratskim putem odlučuju o važnim pitanjima, kao što je obezbeđivanje žita. Život u Užicu se nesmetano odvijao, fabrike i radionice su radile punom parom, održavan je saobraćaj i oživljavana je privreda.
U „Užičkoj republici“ partizani su prikazani kao radnici, čija je posvećenost borbi protiv neprijatelja snažno naglašena. Film se bavi i ljudskim sudbinama, što pokazuje da oni nisu dehumanizovani ratnici, već i ljudi koji pokazuju empatiju i ljubav. To se najviše ogleda u odnosu partizanskog komandanta Bore (Boris Buzančić) i profesorke istorije Nade (Božidarka Frajt), kao i partizanskog pekara Pere (Petre Prličko) i dečaka sa hlebom (Žarko Jokanović). S druge strane, iako se Tito (Marko Todorović) pojavljuje u filmu, njegov lik je gotovo mitologizovan. On je prisutan u kvazidokumentarnim scenama koje gube svoju vrednost. Te scene pretežno služe kako bi Titu kao ličnosti dale neku vrstu nadistorijskog karaktera.
Svoje mesto u filmu dobio je i Draža Mihailović (Miodrag Lazarević). Slično Bulajićevoj „Bici na Neretvi“, predstava četnika u ovom filmu je veoma negativna, oni su nedisciplinovani i ponašaju se zverski prema partizanima. Mihailović je prikazan kao čovek koji nije voljan da učestvuje u borbi, nego čeka povoljan trenutak. Vrhunac Mitrovićevog filma predstavlja četnička izdaja i početak saradnje sa Nemcima, pa zato imamo scenu u kojoj Mihailović odlazi u Divce kod Valjeva da pregovara sa njima. Film uz to naglašava nemogućnost da se dva ideološki različita pokreta bore rame uz rame protiv okupatora.
Koncept jugoslovenstva je prisutan u „Užičkoj republici“. On se ogleda u sceni kada su slovenačke porodice bile raseljene širom Jugoslavije od strane Nemaca, a u Srbiji ljudi nose parole „Slovenci niste sami“ i „Naš dom je vaš“. Značajna je i scena u kojoj Jelena (Neda Arnerić) na priredbi posvećenoj Oktobarskoj revoluciji peva pesmu „Sa Ovčara i Kablara“. Tu se film poslužio i topografskim asocijacijama, pošto je sama pesma veoma popularna i prepoznatljiva. Muziku za film je komponovao Zoran Hristić i ona je gotovo u potpunosti bazirana na već pomenutoj pesmi „Sa Ovčara i Kablara“. Zato se pesma može smatrati muzičkom temom filma, pošto su njeni delovi različito odsvirani, u zavisnosti od orkestra.
Novi život partizanskih filmova
Nakon razbijanja Jugoslavije, partizanski filmovi su nastavili da žive novim životom, te se i dalje prikazuju na televizijama. Danas se uglavnom negativno gleda na njih i često se poteže argument kako je reč o komunističkoj propagandi. Sa restauracijom kapitalizma i prodorom istorijskog revizionizma izgubili su se i kriterijumi po pitanju pobednika i poraženih u Drugom svetskom ratu na prostoru Jugoslavije.
Kao neka vrsta kontrateže pojavili su se i tzv. četnički filmovi, kao što su „Opkoljeni“ Miloslava Samardžića i „Heroji Halijarda“ Radoša Bajića. To nisu umetnička ostvarenja, već čista propaganda po kojoj su četnici bili „dobri momci“, dok su partizani čak i gori od okupatora. Ne samo što se na taj način prekraja istorija, nego se time brani i kapitalistički sistem. Uprkos namerama autora, rezultati nisu bili zadovoljavajući, što potvrđuju i reči filmskog kritičara Đorđa Bajića o „Herojima Halijarda“: „Izgleda da Srbe četnici i četničke teme ipak ne zanimaju previše, ili bar ne zanimaju one koji su spremni da plate bioskopsku ulaznicu kako bi film i pogledali.“
