Ovog leta smo počašćeni bogatim sportskim programom, prvo Evropskim fudbalskim prvenstvom u Nemačkoj (koje je osvojila Španija), a potom Letnjim olimpijskim igrama koje su održane u Parizu. Povezanost profesionalnog sporta sa politikom i krupnim kapitalom je dobro dokumentovana, o čemu se pisalo i na Mašini. Velike sume novca se iz godine u godinu izdvajaju za organizovanje različitih manifestacija, pri čemu velike kompanije profitiraju, dok sportisti kao moderni gladijatori u halama i na stadionima uveseljavaju gledaoce koji plaćaju sve skuplje karte.
Ipak, ne tako davno sport je u mnogo većoj meri bio poprište političkih borbi. Tako je u međuratnoj Jugoslaviji radnički pokret i preko sporta vodio borbu protiv autokratske kraljevske vlasti, posebno u fudbalskim klubovima. Osim što se bavila „najvažnijom sporednom stvari na svetu“, tadašnja progresivna omladina je, u trenutku kada je Drugi svetski rat došao na ove prostore, uzela pušku u ruke i otišla da se bori za oslobođenje i stvaranje jednog novog društva. Između ostalog, o tome govori ovaj tekst.
Sokolski pokret i stvaranje Jugoslavije
Na temelju ideje panslavizma u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca (SHS) nastao je sokolski pokret, koji je pre svega negovao fizičku kulturu. Održavanjem sletova i gimnastičkih vežbi promovisalo se bratstvo među slovenskim narodima koji su imali različita verska i kulturna obeležja.
Godine 1919. je stvoren Sokolski savez Srba, Hrvata i Slovenaca, čiji je slogan bio „jedna država, jedan narod, jedno sokolstvo“ i čime je ideja jugoslovenstva dobila zamah. Članovi Sokola mogli su da budu samo oni koji su nedvosmisleno podržavali „narodno i državno jedinstvo“. Putem igre i pesme se isticalo jugoslovenstvo, ali je realnost bila drukčija.
Iako je Sokolski savez promenio ime u Jugoslovenski sokolski savez 1920. godine, hrvatsko-srpski sporovi su isplivali na površinu, najviše zbog verskog aspekta. S obzirom da se radilo o liberalnom i antiklerikalnom jugoslovenstvu koje je baštinio Jugoslovenski sokolski savez, već 1922. godine je nastao Hrvatski sokolski savez sa ciljem da se zaštiti katolički identitet Hrvata. Nacionalistički elementi u Hrvatskom sokolskom savezu su na različite načine, uključujući i sport, iskazivali nezadovoljstvo režimom i dinastijom.
Posle uvođenja Šestojanuarske diktature 1929. godine, promenjeno je ime države u Kraljevina Jugoslavija, a samim tim je i Jugoslovenski sokolski savez preimenovan u Soko Kraljevine Jugoslavije. Kralj Aleksandar Karađorđević je sokolstvo uveo u državne institucije, školu i vojsku, sa namerom da se širi integralno jugoslovenstvo i da se u patriotskom duhu odgajaju mladići koji će biti fizički spremni i voljni da brane zemlju i vladajući poredak.
Logično, žestoki protivnik sokolstva bila je Komunistička partija Jugoslavije (KPJ), koja je sport koristila kao sredstvo agitacije. Iako je na izborima za Ustavotvornu skupštinu Kraljevine SHS 1920. godine postigla sjajan rezultat, osvojivši 58 od 419 poslaničkih mesta, kraljevske vlasti joj to nisu priznavale. Smatrale su da KPJ predstavlja pretnju po državu, pa su notornom Obznanom iste 1920. godine zvanično zabranile njen rad. Pored toga, Zakon o zaštiti javne bezbednosti i poretka u državi iz 1921. godine doprineo je razbijanju Partije. Bez obzira na to što su se našli u izuzetno teškoj situaciji, komunisti su u ilegali nastavili sa svojom delatnošću a sportska društva su bila jedan od kanala kojim se širila ideja komunizma.
Radnički fudbalski klubovi
Smatra se da je 1920. godina bila najznačajnija kada je reč o fudbalu i sportu uopšte. Zašto? Zato što je 20. aprila u Beogradu osnovano najstarije sportsko društvo Radnički, na inicijativu KPJ. Osim što je bio mesto za rekreaciju, sportski klub je bio važan i za politički rad i za povezivanje radnika i radnica. Kada je KPJ oterana u ilegalu, neki članovi kluba bili su uhapšeni zbog štampanja glasila Mladi boljševik.
Uprkos tome, Radnički je pomogao da se u Kragujevcu 1923. godine osnuje fudbalski klub pod imenom Mladi radnik (kasnije je preimenovan u Radnički). Nakon toga, pružena je pomoć i pri osnivanju Slobode u Užicu 1925. godine. Fudbalski talas zapljusnuo je i druge gradove, pa su tako, između ostalih, osnovani Grafičar u Beogradu (1922), Radnički u Nišu (1923), Borac u Čačku (1926) i Mladi radnik u Požarevcu (1926).
Kako piše istoričar Ričard Mils (Richard Mills), skoro svi ovi klubovi su igrali u crvenim dresovima sa petokrakom na grudima. Ostvarene su bliske veze između radničkih i seljačkih klubova organizovanjem radničkih turnira, kao i dugih putovanja na prijateljske utakmice. Ove organizacije su pružale okruženje u kojem su radnici mogli da se povezuju, a uz to su bili izloženi novim idejama, obrazovanju i kulturi. Zahvaljujući radničkim klubovima, ilegalnoj KPJ su bila otvorena vrata ka proleterima i borbi za socijalnu pravdu.
Posebno je zanimljiva priča o osnivanju mostarskog Veleža. Naime, Gojko Vuković, limarski radnik i član Centralnog komiteta KPJ, bio je idejni tvorac Radničkog športskog kluba Velež u Mostaru 1922. godine. S obzirom da je Partija uveliko bila u ilegali, trebalo je obezbediti prostor gde bi se okupili mostarski radnici i koji bi služio kao baza za revolucionarnu borbu.
Zaista, Velež je imao veliki broj simpatizera među radnicima (zabeležen je podatak o 3.500 članova koji su plaćali članarinu) i zbog toga je njegov rad smetao kraljevskoj vlasti, pa je policija gotovo neprestano vršila torturu nad igračima i simpatizerima. Konačno, 1940. godine Velež je zabranjen posle prijateljskog meča sa podgoričkom Crnom Gorom, kada su igrači obe ekipe zajedno sa navijačima protestovali protiv režima. Iako su uzvikivane antifašističke parole, policija je pucala na demonstrante i oko 50 ljudi je uhapšeno.
Krupan korak predstavljalo je i osnivanje „Bloka radničkih klubova Jugoslavije“ 1924. godine. Pošto su smatrali da „buržoaski sport ima za cilj da, pod velom neutralnosti i apolitičnosti, privuče pod svoj uticaj sve veći deo radničke omladine“ i „da je isključi iz klasne borbe proletarijata“, zadatak Bloka bio je „da okupi pod svoje okrilje sve radnike-sportiste i da ih, pored fizičkog, sportskog vaspitanja, vaspitava u klasnom mentalitetu i da u njima budi osećanja klasne solidarnosti“. Ovom mrežom rukovodio je Milan Milanović, zubar iz Zagreba.
Pošto su vlasti proganjale sve organizacije povezane sa komunistima, radnički sportski klubovi ujedinili su se u „Radnički sportski savez“ 1929. godine. To je, prema rečima istoričara Dejana Zeca, bila legalna organizacija koja je „pred sportskim forumima i državnim vlastima zastupala interese radničkog sporta i radničkih sportskih klubova.“ Time je ojačana pozicija komunističkog pokreta unutar radničkih sportskih društava tokom tridesetih godina, obezbeđena mu je značajna finansijska i pravna pomoć, te je broj klubova i članova porastao.
Drugi svetski rat – borba van terena
Posle poraza Jugoslavije u Aprilskom ratu 1941. godine i sa početkom okupacije, nastavilo se i sa sportskim aktivnostima, pre svega što se tiče fudbala i košarke. Kvislinške vlasti su želele da uspostave „normalan“ život, koliko je to bilo moguće u ratnim uslovima. No, sport je bio posmatran kroz prizmu fašističke politike, pri čemu se težilo kreiranju tzv. „novog čoveka“. U okupiranoj Srbiji je na toj neoriginalnoj ideji radio Dušan Kasapinović, ideološki blizak Dimitriju Ljotiću.
Ipak, kako je dobro primetio istoričar Nikola Mijatov, kvislinška vlada Milana Nedića je u praksi imala „nerazvijenu i haotičnu sportsku politiku“, ali je i uprkos okolnostima na taj način radila na „normalizaciji“ okupacije i na negovanju saradnje sa okupacionim sistemom. Slično je bilo i u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj koja je, uprkos fašističkoj genocidnoj politici prema Srbima, Jevrejima i Romima, takođe radila na „normalizaciji“ sportskog života.
S druge strane, kada je KPJ podigla ustanak protiv okupatora, sa sobom je povukla veliki broj sportista. Tako su, na primer, članovi požarevačkog Mladog radnika uzeli pušku u ruke. Svi prvotimci i rezerve, uključujući i rukovodstvo kluba, postali su deo partizanskog pokreta. Njih šesnaestorica su izgubili život boreći se za slobodu.
Istaknuti partizanski borci i komunisti su pre rata bili u sportskim društvima, a ovde ćemo pomenuti nekoliko imena: Stanko Paunović Veljko je bio član niškog Radničkog, Ratomir Rato Dugonjić je igrao u sarajevskim klubovima Slavija i SAŠK, Ratko Mitrović je branio za čačanski Borac, Rade Končar je igrao u beogradskoj Električnoj centrali, a Peko Dapčević je bio član cetinjskog Lovćena. Milutin Ivković Milutinac, lekar i član slavne reprezentacije Kraljevine Jugoslavije sa Svetskog prvenstva u Urugvaju 1930. godine, bio je povezan sa KPJ i sarađivao je sa partizanskim pokretom, pa je nakon hapšenja od strane Gestapoa bio streljan u Jajincima 1943. godine.
Uslovi Drugog svetskog rata su bili teški i surovi, kako za one koji su živeli u okupaciji, tako i za one koji su se aktivno borili. Ipak, partizani su imali retke trenutke predaha, pa su mogli i da se razonode. Slobodno vreme koristili su i za održavanje fizičke kondicije. Zabeleženo je da su ekipe Vrhovnog štaba, Valjevskog partizanskog odreda, Beogradskog i Crnogorskog bataljona međusobno igrale fudbal.
U slobodnoj Foči su, na predlog Vladimira Dedijera i sa odobrenjem vrhovnog komandanta Josipa Broza Tita, 1942. godine organizovane svojevrsne „partizanske Olimpijske igre“, na kojima su održana takmičenja iz fudbala, odbojke, atletike (trke na 100 i 1.500 metara, skok u vis i u dalj i bacanje kamena) i šaha. U fudbalu je Vrhovni štab pobedio fočanske omladince, dok je Valjevski odred izgubio od radnika. Pobednik šahovskog turnira bio je Aleksandar Ranković. No, Kragujevački bataljon je ostvario najviše pobeda na takmičenjima.
Godine 1944. u Drvaru su, zahvaljujući Rati Dugonjiću, organizovana sportska takmičenja u sklopu Drugog kongresa Ujedinjenog saveza antifašističke omladine Jugoslavije (USAOJ). Discipline u kojima su omladinci učestvovali bile su streljaštvo, fudbal, trke na 100 metara, nadvlačenje konopca i bacanje kugle.
Partizanski Hajduk
Osnovan 1911. godine od strane mladića iz Splita koji su studirali u Pragu, Hajduk je u svom imenu baštinio vrednosti slobode, hrabrosti i prijateljstva. Kada je izbio Drugi svetski rat na prostoru Jugoslavije 1941. godine, Split je pao u ruke fašističke Italije, pa je Hajduku bilo ponuđeno da nastavi da se takmiči pod imenom Spalato. Međutim, igrači su odbili tu ponudu i prešli su u partizane, a Italijani su zaplenili imovinu kluba i ugasili su ga.
Za istoriju Hajduka je ključna 1944. godina. Dana 7. maja održana je svečana skupština na ostrvu Visu, na kojoj je klub obnovljen pod nazivom Hajduk NOVJ. To nije bilo slučajno – Vis je bio mesto na kojem su se nalazili Vrhovni štab i Centralni komitet KPJ, a tu se štampala Slobodna Dalmacija. Mada se često navodi da je Partizan prvi klub Jugoslovenske armije, ta čast u stvari pripada Hajduku.
Bez obzira na to što nije bio radnički klub u međuratnom periodu, Hajduk je zbog odlučnog otpora prema fašizmu odabran da predstavlja partizanski pokret. Prvo su imali turneju po Jadranu gde su igrali sa savezničkim timovima. Najvažnije mesto bio je Bari, gde je Hajduk odmerio snage sa reprezentacijom britanske vojske 23. septembra 1944. godine. Pred oko 40.000 gledalaca intonirana je himna „Hej Sloveni“ i zavijorila se jugoslovenska trobojka sa petokrakom. Utakmica je završena pobedom reprezentacije britanske vojske rezultatom 7:2, iako je Hajduk prethodno pobeđivao druge britanske ekipe. Ta utakmica je nesumnjivo bila važna za međunarodnu reputaciju Hajduka kao antifašističkog kluba, ali je time i partizanski pokret dodatno dobio na značaju.
Sledeće 1945. godine Hajduk je putovao po Sredozemlju, odnosno u zemlje britanskog uticaja. Igrao je utakmice na Malti, u Egiptu, Palestini, Libanu i Siriji. Što se tiče posete Egiptu, Hajduk je u izbegličkom kampu El Šat na Sinajskom poluostrvu igrao sa ekipom raseljenih Jugoslovena pred 8.000 gledalaca. Pored toga je učestvovao u kulturnim događajima i držao političke časove o Narodnooslobodilačkoj borbi.
No, igrači Hajduka su na toj turneji po Sredozemlju imali i neprijatnosti, kao što su intoniranje jugoslovenske kraljevske himne u Libanu ili kada su na posteru u Palestini bili opisani kao „kraljevska vojska“. Čak su i neki monarhistički elementi pokušavali da intervenišu kod Britanaca da igrače Hajduka ne puste na Maltu. Sveukupno gledano, Titov pokret je još jednom ostvario pobedu na propagandnom planu, ali i sa praktične strane, pošto je deo mornara i oficira bivše mornarice zahvaljujući Hajduku ušao u redove Jugoslovenske armije.
Novi jugoslovenski sport
Sport u novoj socijalističkoj Jugoslaviji je procvetao. Naravno, nametalo se pitanje profesionalizacije sporta, s obzirom na sovjetski model koji su prvobitno sledili jugoslovenski komunisti. U Sovjetskom Savezu, zvanično, nije bilo profesionalnih sportista i sve se radilo na amaterskoj osnovi. To je tokom tridesetih godina administrativnim putem bilo izglasano. Ipak, postojali su sportisti koji su odskakali od većine svojim umećem i znanjem, pa se pod autokratskim režimom Josifa Staljina prećutno odobravao vrhunski sport zarad promocije socijalizma.
Međutim, u socijalističkoj Jugoslaviji, komunisti su odmah 1945. godine doneli kompromisno rešenje – profesionalni sportisti su proglašeni za „neamatere“. Novac su dobijali samo za hranu i imali su fiktivne poslove, ali nisu mogli da zarađuju. U stvari, novac za hranu je bio sasvim dovoljan za njihove potrebe, što se moglo računati i kao zarada. Dobar primer su fudbaleri Partizana koji su zvanično bili zaposleni u Armiji, ali njihov posao je bio da podešavaju vreme na armijskim satovima.
Profesionalni sportisti u Jugoslaviji su bili u povoljnom položaju i zbog toga što su mogli da dobiju penziju. Godine 1977. je Skupština Jugoslavije izglasala tu odluku. Uz to je i amaterski sport u socijalističkoj Jugoslaviji napredovao. Ipak, fudbal je bio glavni sport što se tiče profesionalaca, a ostali manje popularni sportovi su mahom bili na amaterskoj osnovi.
Slava socijalističke Jugoslavije se pronosila na različitim manifestacijama, bez obzira na to da li su u pitanju kolektivni ili pojedinačni sportovi. Zlato Jugoslavije na 9. šahovskoj Olimpijadi u Dubrovniku 1950. godine, prvo zlato za jugoslovenske košarkaše na Svetskom prvenstvu 1970. godine, srebrna medalja koju je osvojio Jure Franko u alpskom skijanju na Zimskim olimpijskim igrama u Sarajevu 1984. godine ili evropska fudbalska titula Crvene zvezde 1991. godine – sve je to deo istorije zemlje koja je nastala u antifašističkoj borbi i revoluciji, u čemu je i sport imao izuzetno važnu ulogu. Bio je zaista više od igre.
