Marijana Stojčić: „Zajednička nit svih konzervativnih i desnih politika je odbacivanje ideje da su ljudi jednaki i da svi, baš svi imaju pravo na dostojanstven život“

Povodom večerašnjeg otvaranja trećeg Festivala javne istorije u 18h u Prostoru Miljenko Dereta u Beogradu, razgovaramo sa sociološkinjom Marijanom Stojčić, iz Centra za primenjenu istoriju.

Treći po redu Festival javne istorije u organizaciji Centra za primenjenu istoriju (CPI) počinje večeras otvaranjem izložbe fotografija autora Nedžada Horozovića pod nazivom „Mesta sećanja u gradovima u Srbiji“ nastalih kao deo trogodišnjeg istraživanja CPI-a o obeleženim i neobeleženim mestima sećanja u 15 lokalnih zajednica u Srbiji. Istraživanja, kao i fotografije, „predstavljaju pamćenje i zaboravljanje prošlosti u ovim zajednicama, posebno one koja se odnosi na socijalistički i period devedesetih“.

Tokom tri dana festivala, od 20. do 23. juna 2024. posetioci će imati prilike da se upoznaju sa važnim, ali zanemarenim istorijskim temama i perspektivama, kroz javna vođenja, izložbu, razgovore, te radionice o svakodnevici u Beogradu devedesetih, kao i premijernoj projekciji dokumentarnog filma „Generacije Borova – 30 godina kasnije“ autorke Isidore Pekić.

Sa Marijanom Stojčić, sociološkinjom, programskom koordinatorkom i istraživačicom Centra za primenjenu istoriju, razgovarale smo o krovnoj temi ovogodišnjeg festivala, o tome zbog čega je iznova važno govoriti o različitim mehanizmima „rekonstrukcije“ prošlosti, o jačanju desnice, te konzervativnih politika u različitim društvenim sferama, te važnosti učenja iz prošlosti, bez njenog prekrajanja i/ili zaboravljanja.

Tema vašeg ovogodišnjeg Festivala je otpor, kako objašnjavate u najavi programa – prvenstveno otpor politikama koje prekrajaju i brišu prošlost. Koje su to politike? 

Naziv ovogodišnjeg Festivala javne istorije je „Sećanje kao otpor. Sećanje na otpor“. Ta dva aspekta su isprepletana. Prvi segment se tiče državnih politika sećanja, „zvaničnih“ predstava o prošlosti koje se promovišu uz korišćenje javnih resursa. Tu zapravo govorimo o vrsti političkog sećanja, odnosno o određenim tumačenjima prošlosti koji oblikuju samorazumevanje političke zajednice, ključnih momenata njene istorije i poželjnih modela samorazumevanja sebe, drugih i današnjice. Istovremeno, tu je reč i o različitim mehanizmima kojim se takva verzija istorije nameće  kao ona koja je istinita i ispravna: kroz obrazovni sistem, imenovanje ulica, različite spomenike i spomen obeležja, državni kalendar značajnih događaja i dane sećanja, različite manifestacije i kulturne projekte. Da bi to funkcionisalo, neki sadržaji iz prošlosti se naglašavaju, a neki se brišu, potiskuju ili interpretiraju na način koji ne dovodi u pitanje dominantni narativ. 

Koji politički akteri stoje iza nje?

Kada pogledamo kako se danas predstavlja čitava prethodna istorija, vidimo da je to vrlo selektivna i linearna etnonacionalistička povest o stalnoj patnji i herojstvu srpskog naroda kao nekakvog homogenog entiteta, uvek istog u svim istorijskim periodima, koji „sudbinski“ i nepravedno strada zbog zlih namera „Drugih“ – večito nedužan, večito na meti, koji se uvek samo brani. Kad pogledamo neke od ključnih tačaka oko kojih se ta povest konstituše još od kraja osamdesetih, to je stradanje Srba tokom II svetskog rata u NDH, oživljavanje kosovskog mita u onoj verziji koja omogućava etničku homogenizaciju, diskvalifikacija socijalističke Jugoslavije kao „tamnice srpskog naroda“ i „antisrpske tvorevine, „najveće srpske zablude“ u kojoj su Srbi „gubitnici u miru, iako su bili „pobednici u ratu“. Tu vrstu naracija vidimo sada već više od 30 godina. One su igrale važnu ulogu prvo, u nacionalističkoj mobilizaciji i pripremama za rat(ove) devedesetih, zatim u njihovom vođenju gde je ratno nasilje pravdano nekadašnjim patnjama i „ispravljanjem istorijske nepravde“, dok danas predstavljaju deo ključnih strategija za opravdavanje tih ratova, kao i relativizovanje uloge i odgovornosti Srbije, kao države koja ih je vodila.

Ono što se tu zamagljuje je da država nije neki apstraktni, metafizički entitet, već govorimo o političkim akterima sa krajnje desnog političkog spektra koji sada predstavljaju vladajuće strukture. Oni imaju najveći pristup društvenoj moći i društvenim resursima koje onda koriste i da bi nametnuli (i) svoje verzije prošlosti. Selekcija sadržaja u toj rekonstrukciji prošlosti rukovodi se onim što je za njih „korisna prošlost“, odnosno u funkciji je opravdavanja društvene sadašnjice.

Pitanje koje možemo da postavimo je: na koji način je za vladajuće strukture to „korisna prošlost“? Ishodište konstrukcije prošlosti kao povesti sudbinskog stradanja i herojstva srpskog naroda kroz istoriju je njeno prebacivanje na mitološku ravan i egzistencijalizacija istorijskih procesa. Istorija se pretvara u fatum ili elementarnu nepogodu. Time se zamagljuje činjenica da je prostor istorijskog i društvenog, pa i pitanja rata i mira u prošlosti, kao i načina na koji nam je društvo uređeno danas, pitanje političkih izbora i odluka za koje postoji i lična odgovornost, a ponekad i krivica. S obzirom da u Srbiji postoji ne samo ideološki, već i doslovni personalni kontinuitet vladajućih struktura u odnosu na devedesete godine XX veka, potrebu za oslobađanjem od ove odgovornosti nikako ne treba potceniti. Istovremeno, sa takvom prošlošću, ovakva sadašnjost je i očekivana i jedina moguća.

Spomenik žrtvama otmice u Štrpcima, Prijepolje (2009). Autor: Nedžad Horozović

Zanimljivo je da ste ovogodišnji Festival najavili svojevrsnim predprogramom, javnim vođenjem duhovitog naziva „Kolaboracije u kiselo-ljutom sosu – Draža Mihailović i pisanje ’nove istorije’ antifašističkog otpora“. O čemu se zapravo radilo?

Krajem prošle godine je na Crvenom Krstu u Beogradu otvorena spomen-soba Draži Mihailoviću na mestu gde je nekada bila njegova porodična kuća. Ta soba je u privatnom vlasništvu i koliko znam ne postoji odluka Grada o ustanovljavanju muzeja, a ipak je značajan deo medija to preneo kao otvaranje muzeja, posvećenog Mihailoviću. Kao deo najavnog programa za Festival organizovali smo javno vođenje, otvoreno za sve u okviru koga smo posetili i tu spomen sobu. To nam je bila prilika da otvorimo ne samo pitanja u kojoj meri možemo da govorimo o delovanju četničkog pokreta kao antifašističkom i koliko su strategije nesukobljavanja sa okupacionim snagama s godinama prerasle u kolaboraciju, već i šta to govori o današnjici. Odnosno, na koji način je revalorizacija četničkog pokreta i njegovo pretvaranje u „antifašistički pokret“  povezana sa sa političkom, ideološkom i društveno-ekonomskom transformacijom koja se odvija(la) od devedesetih godina.

Malopre sam pomenula da kada je pitanju zvanično političko sećanje, prerade prošlosti su uvek vođene potrebama za političkom legitimizacijom sadašnjosti. Tu preradu ne čini obrada jednog istorijskog događaja, čak ni jednog perioda, već se kroz obradu različitih istorijskih događaja i razdoblja njome nudi određena relativno celovita reprezentacija cele prethodne istorije, odnosno istorijskog toka. Vidimo da je prethodnih više od trideset godina interpretacija II svetskog rata doživela najdramatičnije promene. I to nije neočekivano ako se ima u vidu nelagodnost koju on izaziva u etnonacionalističkim predstavama o prošlosti.

S jedne strane, pobeda nad fašizmom i oslobođenje zemlje u II svetskom ratu bila je rezultat zajedničke borbe jugoslovenskih naroda i utemeljivački mit socijalističke Jugoslavije. S druge strane, to je i period u kome su etnonacionalističke ideologije ostavile svoj trag u masovnim zločinima nad civilnim stanovništvom i saradnjom sa fašističkim okupatorom, i u kome su snage koje su ih sprovodile, bile temeljno poražene. Razloge prevrednovanja četničkog pokreta, osim u oživljavanju njegove ideologije tokom ratova devedesetih, treba tražiti i u potrebi za diskvalifikacijom socijalističke Jugoslavije koja je nastala na širokom (prvenstveno levičarskom i jugoslovenskom) otporu fašizmu tokom II svetskog rata, ideji o političkoj i socijalnoj jednakosti i još jednim vidom obračuna sa jugoslovenskim nasleđem.

Tu dolazimo i do priče o dva antifašistička pokreta?

Tako je. Taj proces, započet još u osamdesetim u delovima intelektualne opozicije tadašnjem režimu u kome se levičarski antifašizam pretvarao u „fatalnu internacionalističku zabludu“ i „nepatriotsku izdajničku aktivnost“  i u kome su pripadnici formacija koji su ratovali na strani suprotnoj od partizanske, odnosno antikomunisti (posebno četnici Draže Mihailovića), postajali „srpske patriote“ koje su „želele da sačuvaju srpski narod“, „zaštitnici srpskih nacionalnih intersa“ i „žrtve komunizma“, zaokružen je upravo narativom „o dva antifašistička pokreta“.

Svoj sudski epilog dobio je donošenjem Zakona o izmenama i dopunama Zakona o pravima boraca 2004. godine kojim su izjednačeni pripadnici četničkog i partizanskog pokreta, Zakonom o rehabilitaciji (2006, 2011) i sudskom rehabilitacijom Mihailovića 2015. godine. Time je i zvanično otvoren prostor za opravdavanje ratova devedesetih koji su vođeni veoma sličnim ideološkim konceptima onima iz ranih 40-ih i koji su imali i slična ishodišta: masovne zločine, teror i razaranja. Od 2014. godine se i na nivou državnih politika sećanja može uočiti proces sve upadljivije heroizacije ratova devedesetih i njihovo predstavljanje kao odbrambenih i patriotskih. Može se zapravo govoriti o konstitusanju centralnog narativa o ratovima devedesetih u kome se prepliću diskursi o herojstvu i viktimizaciji. Uobličavanje i kristalizacija centralnog narativa prati i izrazita aktvnost državnih institucija i značajno izdvajanje resursa na nacionalnom i lokalnom nivou za različite poželjne oblike memorijalizacije, uključujući i spomenike i spomen-obeležja posvećena ratovima devedesetih.

I tako smo tu gde jesmo. Ideološki i politički kontekst Srbije danas uokviruje je s jedne strane, revizija istorije II svetskog rata i odricanje od antišašizma kroz sistematsko brisanje i/ili falsifikovanje te prošlosti, etnifikacija antifašističkog pokreta, proglašavanje pripadnika kvislinških formacija žrtvama komunističkog totalitarizma i zaštitnicima srpskog naroda; s druge, opravdavanje i relativizacija zločina i etničkih čišćenja tokom ratova devedesetih i binarni modeli koje odlikuje stalna proizvodnja neprijatelja.  

Tokom tri dana festivala bavićete se i jačanjem desnice, te konzervativnih politika u različitim društvenim sferama, što smo mogli videti i na nedavnim izborima za Evropski parlament. Na koji način dovodite u vezu interpretaciju prošlosti i u političku legitimizaciju vladajućih politika (u Srbiji i regionu)?

Nešto pojednostavljeno, zajednička nit svih konzervativnih i desnih politika je odbacivanje ideje da su ljudi jednaki i da svi, baš svi imaju pravo na dostojanstven život. To uključuje i negiranje  obaveze države/a da se društveni život organizuje na načine koji to omogućavaju. U kontekstu država na (post)jugoslovenskom prostoru, društveno-ekonomski sistem koji se uspostavljao tokom devedesetih utemeljuju etnički definisana država i i prihvatanje najrazličitijh hijerarhija između ljudskih bića (rodnih, etničkih, verskih, klasnih…) i neoliberalni ekonomski model koji samim svojim ustrojstvom stalno reprodukuje potčinjavanje i eksploataciju.

Uspostavljen kao dominantni legitimacijski obrazac tokom devedesetih, (etno)nacionalizam je tu više nego koristan. On transponuje vertikalne društvene sukobe u horizontalne – klasne u identitetske, prikriva konflikte i odnose moći unutar grupa, maskira represiju, eksploataciju i nasilje unutar njih, mobilišući i usmeravajući frustraciju i nezadovoljstvo ka Drugom na način koji nije opasan za postojeći sistem. U isti mah, narativi o nekadašnjoj patnji i nepravdi često služe perpetuiranju resantimana i netrpeljivosti i opravdavanju nasilja koje se dešava danas.

Istovremeno, atmosfera stalnog iščekivanja ratnog sukoba i egzistencijalne ugroženosti koju nose i dominantna tumačenja prošlosti, nameće kao logičnu, potrebu za homogenizacijom i mobilizacijom za obračun sa onima koji se od strane elita moći označavaju kao spoljašnji i/ili unutrašnji neprijatelji. U tom procesu kategorija neprijatelja je fluidna i promenljiva i u tesnoj vezi sa trenutnim političkim interesima, a nasilje se konstituiše ne samo kao legitimno i očekivano, već i kao poželjno. I tako se pitanja društvene organizacije i pravednosti društvenih institucija iznova uklanjaju iz polja političke rasprave.

U tom smislu, mitovi o mučeništvu i herojstvu iz prošlosti funkcionišu kao supstitutivni mitovi kojim se potiskuju sporna pitanja i legitimizuje sadašnjost u interesu onih koji imaju najveći pristup društvenim resursima, odnosno elitama moći i vladajućim strukturama.

Autor: Nedžad Horozović

Ipak, u okviru najavljenog programa ovogodišnjeg festivala naglašavate mogućnost učenja iz prošlosti, bez njenog prekrajanja i/ili zaboravljanja. Na koji način je to moguće?

To je onaj drugi aspekt festivala koji se bavi sećanjem na otpor(e). Uprkos tome kako se dominantno predstavlja, istorija nije samo istorija užasa koje su ljudi (bili) u stanju da (u)čine jedni drugima, ona je isto tako istorija hrabrosti, humanosti i solidarnosti. Onaj najčešće „nedostajući“ deo u pripovestima o prošlosti je baš onaj o kontinuitetu otpora nasilju i nepravdi koji se odvijao u različitim periodima i društvenim i istorijskim kontekstima, često uzimajući vrlo različite oblike.

Kroz brisanje i potiskivanje otpora, solidarnosti i borbi za drugačija društva, briše se ne samo kompleksnost prošlosti, već  i svest da u istoriji nema ničeg sudbinskog i neumitnog. A da njen sastavni deo čini i spremnost ljudi da se bore za alternative nekada, kao i danas. Ove godine ćemo kroz javno vođenje, posvećeno istorijatu borbe za krov nad glavom u Beogradu i predstavljanje reizdanja publikacije „Kartografija otpora: Zagreb 1941. – 1945.” koja tematizira različite aspekte antifašističkog otpora u Zagrebu tokom Drugog svetskog rata, otvoriti pitanja povezanosti emancipatorskih borbi u prošlosti i danas, kao i šta je ono što možemo naučiti iz istorije.

Baš zato što sećanje daje odgovore na pitanja odakle dolazimo, koji su značajni momenti u našoj istoriji, ko su naši heroji i heroine, za koje se vrednosti zalažemo, ko smo to mi, poznavanje te istorije i njenog kontinuiteta važno je i za našu sposobnost razumevanja današnjeg/ih društ(a)va i otvaranje prostora za promišljanja alternativa današnjem svetu baziranom na logici kapitala, profita i nacije.

Prethodni članak

Američka korporacija osuđena da plati odštetu zbog finansiranja terorističke organizacije u Kolumbiji

Štrajk u Juri – podrška od regionalne sindikalne mreže

Sledeći članak